Een droom van een boekhandel

“Als ik al een nieuwe boekwinkel zou openen, is Utrecht wel de laatste stad waar ik dat zou doen.” Dat zei de medewerker van Uitgeverij Atlas Contact nadat ik hem mijn crowdfunding campagne had laten zien voor De Utrechtse Boekenbar. Vol enthousiasme presenteerde ik mijn plannen voor een nieuwe boekwinkel aan verschillende uitgeverijen op de inkoop boekenbeurs aan de Meidoornkade in Houten. Op deze congreslocatie kwamen uitgeverijen en boekhandelaren samen om te praten over nieuw te verschijnen boeken. 

De crowdfunding-campagne was net online. Er was 50.000 euro nodig om te beginnen. Na jarenlang twijfelen en voorbereiden had ik dan eindelijk de stap gezet om het ook echt te gaan doen. Dat was de enige manier om erachter te komen of het zou werken. Niet het turven van klanten die bij andere boekwinkels in Utrecht een boek kochten. Ook niet de etentjes met mijn manager bij bol.com die in haar vrije tijd meedacht over mijn plannen. Of het perfectioneren van het excel-bestand dat ik met behulp van een vriend in elkaar had gezet met daarin een uitgebalanceerde berekening van het aantal te verkopen boeken bij een bepaalde verkoop van koffie, gekoppeld aan een zekere huurprijs die samenhing met de capaciteit van een bepaalde locatie en de vierkante meters daarvan. Eigenlijk wilde ik alle mogelijke risico’s uitsluiten.  

Op de boekenbeurs in Houten kreeg ik ook veel enthousiaste reacties, maar misschien waren het juist wel de pessimistische reacties waardoor ik het extra graag wilde. Ik wilde iedereen laten zien dat het wél kon. In 2017 een nieuwe boekwinkel openen. Ook in Utrecht, waar al veel boekhandels zaten. Zelfs een verkapte waarschuwing van Lot Douze (eigenaar van de kleine zelfstandige boekhandel Over het water in Amsterdam) sloeg ik in de wind: ‘Ik hoop dat je relatie sterk is’. Destijds ergerde ik mij aan dat soort teksten, maar ik begrijp nu wat ze bedoelt. Je zou kunnen zeggen dat ik naïef was. En dat is misschien maar goed ook.

Het eerste jaar op de Westerkade was zwaar. Ik werkte zes dagen per week (maandag was de winkel gesloten) en organiseerde ook activiteiten in de avond. Het zijn de moeilijke momenten die het eerst boven komen als ik terugkijk op dat eerste jaar. Dinsdag 28 november 2017, iets meer dan een maand na de opening. Twee verkopen op de gehele dag en een omzet van €47,49. Wat doe ik hier eigenlijk? Ik zat hele dagdelen alleen in de winkel. Het grote raam was als een televisie. En op die televisie draaide een documentaire waarin je mensen voorbij zag lopen. Sommige keken nog wel naar binnen. Zij trokken dan een verbaasd gezicht. 

Doorgaan. Dat was de enige mogelijkheid. Elke dag weer die deur opengooien. Elke dag weer beginnen met nul euro op de teller. En het was niet alleen maar kommer en kwel. De eerste succesvolle evenementen vonden plaats. Een bomvolle expositie-opening met werk van tekenaar en game-designer Samar Louwe. De eerste vaste gasten: instagram-dichter en poetry slam kampioen van Schotland in 2017 Daniël Piper en zijn vriendin Jemima. Piper zou later ook een reeks creative writing workshops organiseren in de winkel. De Utrechtse dichter Daniël Vis die zijn tweede bundel Insect Redux presenteerde in de kelder. Al vrij snel ontstonden er bijzondere initiatieven. En dat werkte aanstekelijk. De naam van de winkel begon zich te verspreiden. 

Blijkbaar tot in Hilversum aan toe. In juni 2018 werd ik gevraagd om auditie te doen voor het boekenpanel van De Wereld Draait Door. In het boekenvak werd dat gezien als ongeveer het meest prestigieuze en vooral de meest invloedrijke plek voor een boekhandelaar. Om niet te zeggen: het hoogst haalbare. Het was verschrikkelijk. Zes keer heb ik daar aan tafel gezeten. Zes keer heb ik een boek gepitcht op live televisie met een miljoenenpubliek en het uitgestreken hoofd van tafelheer Hugo Borst aan de overkant van de tafel. Zes keer gestorven van de zenuwen.

Het was een ommekeer. Ik werd opeens (iets meer) serieus genomen door uitgeverijen en het boekenvak. Misschien was ik toch iemand om rekening mee te houden. Ik kreeg bosjes bloemen van uitgeverijen en stapels leesexemplaren. Het was natuurlijk vooral goed voor de naamsbekendheid. Meer klandizie leverde het niet direct op. In de winkel merkte ik dat mensen het vooral een leuk gegeven vonden, maar dat de meesten niet meer echt televisie keken. Ik kreeg ook verbaasde reacties van collega boekhandelaren: Hoe kan het toch dat jij daar zit? Want zoveel boeken verkoop je toch niet’  Dat klopte ook wel. Eigenlijk zat ik nog helemaal in de beginfase van alles. 

De mijlpalen. Wat waren belangrijke momenten voor de winkel? ‘Tom - 2019’ staat daar ook tussen. 

Het liefste wilde ik samen met iemand De Utrechtse Boekenbar opzetten. Het viel zwaar om alle verantwoordelijkheid zelf te dragen. En het maken van keuzes vind ik ook lastig - dat is niet zo handig als ondernemer. Na anderhalf jaar alleen de winkel te hebben gedraaid, werd het tijd om iemand erbij te nemen. De opmerking van Douze was inmiddels geland… Rosan (toen mijn vriendin, nu mijn vrouw) en ik deden samen de sollicitatiegesprekken. Rosan stond erop dat ik voor Tom ging. Daar ben ik haar - zonder overdrijven - nog iedere dag dankbaar voor.

Tim en Tom klinkt ook lekker, toch? Dat daar later nog Siem, Pim en Daan bij zouden

komen, bevestigt alleen maar dat het een goede keus was. Het past. In het begin kreeg Tom nog vaak de vraag: ‘Oh, waar is Tim?. Tegenwoordig vragen mensen zich ook bij mij hardop af wat ik achter de bar doe. ‘Ik dacht dat Tom zou werken vandaag.” 

Tom bedacht en organiseert één van de meest succesvolle reeks literaire avonden: Poëzie en jazz. Keer op keer een ijzersterke line-up (onder anderen Nina Polak, Mariken Heitman, Vrouwkje Tuinman) en een uitverkochte winkel. Met live jazz, voordracht en interviews. Nathalie Doruijter, uitgever bij Uitgeverij De Geus na afloop van de vijfde editie van Poëzie en jazz: ‘Host Tom haalde het beste naar boven bij Babeth Fonchie Fotchind, Suzanne Krijger en Jaap Robben.’  

De eerste keer dat ik zeker wist dat ik een goeie had aan Tom, was in september 2019. Mijn eerste zoon Abe werd geboren. Tom heeft toen twee weken lang helemaal alleen de winkel gedraaid. Dus zes dagen per week de winkel zelf. Maar ook tussendoor nog een avondevent in de winkel, de boekverkoop in de avond bij een interview met Siri Hustvedt in TivoliVredenburg en de allereerste editie van Poëzie en jazz. 

Tom en ik moesten aan elkaar wennen. Het geven en krijgen van feedback ging niet vanzelf. Nu wil ik dat hij nooit meer weggaat. Lees je dit, Tom?

We zaten er dus lekker in. De winkel begon goed te lopen. Er gebeurden mooie dingen. Een eventuele opvolger werd op de wereld gezet. Siem draaide steeds meer dienstjes hier en daar. En toen kwam één van de eerste Persconferenties, 12 maart 2020 om 16:00 uur. De winkel zat vol. Eigenlijk wist iedereen al wat er komen ging: een lockdown. Al hadden we toen nog geen idee wat dat was. Aan een tafeltje zat een vrouw mee te kijken. Ze werkte bij de bibliotheek. De nieuwe vestiging op de Neude zou de avond erna met een groot feest worden geopend. 

Achteraf gezien was er alle reden om in de stress te schieten, maar het bleek haalbaar om de rust te bewaren. Er was ook geen keus. We probeerden de nare situatie om te zetten in iets positiefs. Op de fiets boeken bezorgen. Vrolijke tekeningetjes op de meegeleverde factuur. Er ontstonden hartverwarmende initiatieven, zoals het Stay Home Read Books shirt, waarmee heel veel mensen die het kochten ons steunden. Dat we als kleine, onafhankelijke boekwinkel deze periode hebben overleefd heeft het ultieme vertrouwen gegeven. We konden eigenlijk niks, alleen hopen dat mensen boeken bij ons zouden bestellen. Wat nou als niemand dat had gedaan? We konden geen mooie evenementen organiseren. De inkomsten van de horeca waren weggevallen. Het had zomaar het einde kunnen betekenen. Maar dat heeft Utrecht niet laten gebeuren. 

De Utrechtse Boekenbar is niks zonder de mensen die willen dat zo’n plek bestaat. In dit boek staan vijf interviews met vaste gasten. Zij staan symbool voor álle (vaste) gasten.
   
Voor mijn schoonvader Tom die zijn boekbestellingen zorgvuldig bijhoudt (we zitten op nummer 290!). Voor Hannie die boeken koopt, naar activiteiten komt, maar nog belangrijker: af en toe een bosje veldbloemen voor ons meeneemt - eetbaar ook nog. Voor Renzo, die zijn hele leven nog geen letter gelezen heeft (het zal me een keer lukken om een boek aan hem te verkopen) en in het Utrechts een cappuccino bestelt waarvan hij de prijs zelf bepaalt - meestal een twee euro muntstuk. Maar ook voor iedereen die ooit een boek heeft gekocht, een koffietje heeft gedronken, af en toe langskomt, aan de winkel denkt en de moeite neemt om langs te komen in plaats van een boek te bestellen bij een grote internet-keten. 

 En we gaan door. De eerste vijf jaar voelt als een begin. Het enthousiasme dat los is gekomen, alle ideeën en initiatieven die zijn ontstaan, dat geeft energie voor een heel leven. We willen een boekenfestival organiseren. Meer boeken uitgeven. En doorzetten. Nooit opgeven.

In 2021 stond ik op de shortlist voor de titel Boekverkoper van het Jaar. In het juryrapport stond de zin: ‘De Utrechtse Boekenbar is een boekhandel zoals je je die wel eens droomt.’ Boekhandelaar van het jaar ben ik niet geworden, maar dat van die droom klopt wel.